De tijd gaat niet zomaar voorbij. Hij is altijd op één of andere manier georganiseerd. Het gezin, de kinderopvang of de sportclub hebben allemaal hun eigen manier om de tijd te ordenen. Maar die ordening legt niet alles vast. Kinderen gaan actief om met de organisatie van de tijd. Ze doen daar inspanningen voor, spelen in op kansen, trachten beperkingen te omzeilen, en geven zo de tijd mee vorm en kleur.
Vrijbuiters en ankertijd
Hoe gaan kinderen om met de manier waarop de tijd is georganiseerd in de verschillende omgevingen waarin ze terecht komen? Kind & Samenleving deed in het verleden tijdsbelevingsonderzoek in contexten waar kinderen zelf actieve medespelers zijn: in het gezin, in het speelpleinwerk en in de buitenschoolse kinderopvang. We deden ook onderzoek in de sterker georganiseerde omgeving van de sportclub, en in brede scholen die een rol opnemen in de vrije tijd van kinderen. Je leest er alles over in ons boek Over vrijbuiters en ankertijd (2013).
Over deze contexten heen, streven kinderen naar een afwisseling van ‘houvast hebben’ en ‘zelf de tijd vorm geven’.
- Nu eens willen kinderen als vrijbuiters alles zelf beslissen: hun tijd zelf vormgeven en vrij beheren.
- Dan weer zijn kinderen op zoek naar ankertijd, waarin ze houvast en geborgenheid vinden.
- Ankertijd geeft kinderen de nodige basis om te gaan vrijbuiten. Maar het is wel die autonomie die voor kinderen de belangrijkste kwestie is als het over tijd gaat. Volwassenen vinden vooral tijdsdruk frustrerend; kinderen ervaren heel andere problemen die te maken hebben met een beperkte autonomie, of weinig ondersteuning voor die autonomie.
Een voorbeeld: gezinstijd
Het gezin is voor kinderen zonder meer de belangrijkste, meest dagelijkse en vertrouwde sociale leefomgeving. De tijd die samen doorgebracht wordt, kan heel diverse vormen hebben, die elkaar doorheen de dag vaak zullen afwisselen.
Soorten gezinstijd
Je zou vier soorten gezinstijd kunnen onderscheiden, en voor kinderen hebben die elk hun eigen kwaliteiten.
- ‘samentijd’ waarbij het hele gezin iets samen doet. Ouders en kinderen noemen dan vaakst het samen eten. Een intens sociaal moment, het prototype van gezinstijd. Het moment wordt door ouders beschermd en door kinderen gewaardeerd omdat het de tijd is om te babbelen, plezier te hebben en plannen te maken. Kinderen noemen ook gezelschapsspelletjes als typische samentijd: samen zijn, maar op het terrein van kinderen.
- ‘tijd samen-apart’: de gezinsleden zijn thuis, zonder dat ze ook echt samen iets doen. De één is in de keuken bezig, de ander kijkt tv, nog iemand zit op zijn of haar kamer… Die tijd ‘samen-apart’ passeert vaak onopgemerkt, maar is voor kinderen wel erg herkenbaar: “ja, zo doen wij dat”. Het vanzelfsprekende ‘samen in huis zijn’ geeft kinderen de veilige achtergrond om stukjes ‘eigen’ tijd te vinden en bijvoorbeeld met de hobby bezig te zijn.
- ‘één-op-één-tijd’: een ouder en een kind zijn samen. De interactie is dan soms nadrukkelijk op elkaar gericht, zoals bij de bedrituelen bij het slapen gaan. Maar soms brengt de praktische organisatie van de dag een ouder en een kind samen, bijvoorbeeld omdat het kind naar zijn of haar hobby wordt gebracht. Routineuze activiteiten zoals onderweg zijn of winkelen kunnen dus tegelijk waardevolle tijd zijn.
- ‘oudervrije tijd’ waarin kinderen onderling samen iets doen, los van de ouders. Anders dan hun ouders benoemen kinderen ook tijd met broers of zussen of met vrienden als ‘gezinstijd’. Die ‘oudervrije tijd’ is waardevol omdat hij kinderen de ruimte geeft om hun tijd zelf vorm te geven, op hun eigen manier.
Kwaliteitstijd in kinderversie
Voor kinderen zitten de kwaliteiten van gezinstijd vervat in de verschillende soorten van gezinstijd. Kinderen hebben geen concept van quality time zoals volwassen dat hebben: speciaal vrijgemaakte ‘tijd voor elkaar’, zoals voorlezen, knutselen, naar het pretpark gaan. Die tijd staat dan los van de economische tijdsdruk van de werkweek. Voor kinderen bestaat de kwaliteitstijd in het gezin veeleer uit kwaliteitsmomenten in de dagelijkse tijd. Nu eens zijn dat momenten samen, dan weer zijn kinderen apart of onderling bezig maar zijn de ouders wel in de buurt.
Het leuke aan de tijd in het gezin is voor kinderen juist dat er van alles kan gebeuren zonder dat er iets speciaals afgesproken of gepland moet worden. Die ongeplande leuke tijd kan ook samenvallen met ‘nuttige’ tijd: een goed gesprek tijdens de rit naar de sportclub, de samenhorigheid en het babbelen tijdens de maaltijd.
Temporeel actorschap
De manier waarop kinderen met de tijd en de organisatie ervan omgaan, noemen we hun temporeel actorschap.
- Ze vervullen ‘temporele taken’. De ordening van de tijd vraagt soms inspanningen van kinderen: de schooldag begint en kinderen moeten zich haasten om op tijd te zijn of wachten tot de bel gaat. Ze moeten zich integreren tussen andere kinderen of een nieuwe bezigheid zoeken als een spel ten einde is gekomen.
- Ze maken gebruik van de mogelijkheden van de tijdsorganisatie (keuzes) of omzeilen de beperkingen ervan (tactieken). Soms kiezen kinderen hun tijdsbesteding zelf (“Wat zal ik vandaag eens spelen?”), soms lukt dat niet, maar valt er met allerlei tactieken nog wat te morrelen aan de beperkingen die de tijdsorde hen oplegt.
- Ze geven mee vorm aan de ‘temporele esthetiek’ van de omgeving. Elke omgeving heeft zijn eigen specifieke sfeer of ‘kleur’. Kinderen geven die mee vorm: door hun rustige of intense spel, hun verveling, hun onderlinge interacties, al dan niet over leeftijdsgrenzen heen
