Maak werk van een buitenspeelbeleid

Het recht op spelen, rust en vrije tijd is een recht voor alle kinderen. Door de achteruitgang van het buitenspelen, komt dit recht in gedrang. Wanneer we een buitenspeelbeleid ontwikkelen is het daarom belangrijk om vanuit dit kinderrecht te vertrekken. 

Het VN-comité voor de Rechten van het Kind beschrijft het zo: 

- De nood aan een veilige, gevarieerde en uitdagende fysieke omgeving waarin kinderen zich vrij kunnen bewegen.

- Het belang van voldoende tijd waarin kinderen zelf hun spel kunnen vormgeven en die niet onder druk staat door te grote structurering of verplichtingen. 

- Het erkennen van de waarde van spelen bij ouders en doorheen de hele maatschappij. 

Het VN-Comité noemt meisjes, kinderen in armoede en kinderen met een beperking als subgroepen voor wie het recht op spelen vaker onder druk staat. 

Een sterk lokaal buitenspeelbeleid vraagt dat verschillende diensten goed samenwerken. Spelen hangt immers samen met hoe buurten zijn ingericht, hoe veilig kinderen zich zelfstandig kunnen verplaatsen, en hoe mensen in de buurt met elkaar omgaan. Als woonprojecten en verdichting kwaliteitsvol worden aangepakt, kan dat op lange termijn een groot verschil maken voor veel kinderen. Tegelijk speelt dit beleid zich altijd af in concrete buurten. Daarom is het belangrijk te kijken naar de sterktes, kansen en drempels van elke buurt en daar speelkansen op af te stemmen. De focus ligt op inclusieve speelplekken voor diverse kinderen en verschillende soorten spel, met aandacht voor buurtgerichte participatie, een doordacht speelruimtebeleid, een positief sociaal klimaat en extra inzet in buurten waar buitenspelen minder vanzelfsprekend is. Lokale besturen hebben hierbij een sleutelrol.

Dat kan door buurtgerichte participatie, een doordacht beleid rond speelruimte te voeren, te werken aan een positief sociaal buurtklimaat 

Buitenspelen hangt sterk samen met de buurt waar kinderen wonen. Daarom is het belangrijk om goed te luisteren naar wat er leeft in de wijk. Betrek kinderen, ouders, buurtbewoners en andere betrokkenen. Ga er niet van uit dat je al weet wat er nodig is. Door inspraak over concrete plekken en plannen krijg je een duidelijk beeld van wat goed gaat en wat beter kan. Dat is de basis voor een sterk buitenspeelbeleid. Zorg er extra voor dat je alle kinderen bereikt, ook bijvoorbeeld kleuters, meisjes en tieners. Kijk niet alleen naar speelplekken en straten, maar ook naar hoe mensen de buurt ervaren. Voelen kinderen en ouders zich veilig? Zijn er plekken die ze liever vermijden? Of leeft het gevoel dat de buurt niet geschikt is om te spelen? Breng dit samen met kinderen in kaart en werk samen aan oplossingen.

Ontwikkel een samenhangend speelruimtebeleid op basis van een grondige analyse van bestaande speelplekken en verbindingen in de buurt, met een duidelijke visie, doordachte planning en aandacht voor diversiteit, evaluatie en verankering in het beleid. Werk vanuit het idee van een kindweefsel: een netwerk van formele en informele speelplekken en de routes die deze met elkaar verbinden. Breng in kaart hoe dat netwerk er vandaag uitziet en bepaal hoe het sterker en beter kan, met aandacht voor de ligging, grootte, bereikbaarheid en inrichting van de plekken die belangrijk zijn voor kinderen.Zorg voor veilige, aantrekkelijke verbindingen die kinderen ook zelfstandig kunnen gebruiken. 

Voorzie een divers aanbod, zodat verschillende leeftijden en doelgroepen zich aangesproken voelen en kinderen kunnen afwisselen in hun spel. Evalueer regelmatig wie de publieke ruimte gebruikt en wie niet, en onderzoek waarom sommige kinderen weinig buiten spelen en hoe je dat kan verbeteren. Veranker het speelruimtebeleid ten slotte in de gemeentelijke plannen, zodat buitenspelen een vaste plaats krijgt in toekomstige projecten en woonontwikkelingen.

Naast speelplekken en parken verdient ook de gewone straat veel aandacht. Voor kinderen van alle leeftijden is de straat een belangrijke speelruimte, zeker in wijken zonder grote publieke ruimtes. Maar ook waar grotere speelplekken zijn, blijven stoepen en straten belangrijk: ze bieden andere speelkansen en niet alle kinderen kunnen of willen naar verder gelegen plekken gaan. Straatspel gebeurt vaak op de stoep of door rondjes te rijden op straat. Daarom is het belangrijk om in te zetten op brede, veilige stoepen, want smalle voetpaden met geparkeerde auto’s beperken de speelkansen sterk. Lokale verbredingen aan kruispunten of oversteekplaatsen kunnen extra ruimte creëren. Geef straatspel ook meer kansen door straten of pleinen tijdelijk of permanent autovrij te maken, zodat kinderen vrijer en veiliger kunnen spelen. Met eenvoudige ingrepen zoals speelmateriaal, patronen op de grond en zitplekken kan je al snel extra speelkansen creëren.

Mobiliteitsbeleid is daarbij een belangrijke basis voor speelruimtebeleid: minder en trager autoverkeer zorgt voor meer ruimte, meer veiligheid en meer zelfstandigheid voor kinderen. Idealiter moet een 8-jarige zich zelfstandig tussen speelplekken kunnen verplaatsen. Onderzoek toont bovendien dat verkeersmaatregelen, zoals een circulatieplan, ervoor zorgen dat meer kinderen zich zelfstandig verplaatsen, zelfs zonder grote heraanleg van straten.

Versterk het buitenspelen in de buurt door niet alleen te investeren in plekken, maar ook in mensen. Het sociale klimaat in een wijk is vaak doorslaggevend: als kinderen of ouders zich onveilig voelen, spelen kinderen minder buiten. Daarom is het belangrijk dat speelplekken ondersteund worden door jeugd- en buurtwerkers die mee zorgen voor een positieve en inclusieve sfeer. Spelen blijft in de eerste plaats van kinderen zelf, maar zachte vormen van begeleiding, activiteiten en evenementen kunnen extra kansen creëren en meer kinderen betrekken. Buurtwerkers kunnen flexibel inspelen op wie een plek gebruikt, spanningen tussen groepen opvangen en ervoor zorgen dat er ruimte is voor diverse kinderen, eventueel ook met specifieke momenten voor wie anders minder plaats krijgt. Het uitlenen van (los) speelmateriaal zorgt tegelijk voor nieuwe speelkansen en voor extra sociale controle en veiligheid. Door georganiseerde activiteiten in de publieke ruimte leren kinderen bovendien hun buurt en speelmogelijkheden beter kennen, wat hen ook later stimuleert om zelfstandig buiten te spelen.

Uit het buitenspeelonderzoek blijkt dat meisjes, en vooral iets oudere meisjes, minder buitenspelen in de publieke ruimte dan jongens. Daarom is het belangrijk om speel- en ontmoetingsplekken te creëren waar iedereen zich welkom en veilig voelt. Het gaat niet om aparte meisjesplekken, maar om gevarieerde ruimtes die verschillende vormen van spel mogelijk maken en aansluiten bij diverse groepen kinderen. Ontwerp plekken waar kinderen makkelijk kunnen afwisselen tussen avontuur en ontmoeting, met ruimte voor spel op wieltjes, ontdekken, bouwen en fantasiespel. Besteed extra aandacht aan oudere meisjes, want zij dreigen het vaakst af te haken, net in een fase waarin ze meer zelfstandigheid ontwikkelen. Zorg er ook voor dat publieke ruimte en speelplekken worden gepland vanuit een genderinclusieve visie, en betrek meisjes actief bij inspraakmomenten. Tot slot kunnen jeugd- en buurtwerkers helpen door speelmomenten te organiseren en meisjes wegwijs te maken in pleinen, parken en sportzones, zodat ze zich daar ook zelfstandig en op hun gemak voelen.

In dichtbebouwde stedelijke wijken is er veel minder ruimte dan in meer residentiële buurten, waar huizen, tuinen, stoepen en straten ruimer zijn en meer speelkansen bieden. In de stad worden de weinige speelplekken snel te druk en ontstaat soms claimgedrag door de schaarste aan ruimte, waardoor vooral jonge kinderen en meisjes minder plaats krijgen. Daarom zijn extra inspanningen nodig. Creëer bijkomende ruimte via mobiliteitsingrepen, zoals wijkcirculatieplannen, het knippen van straten, smallere rijstroken of eenrichtingsverkeer, zodat er plaats vrijkomt voor bredere stoepen of kleine pleintjes. Zet bij nieuwe woonprojecten in op buurtgerichte, duidelijk publieke ruimtes in plaats van enkel semiprivate binnenpleinen. Maak van schoolomgevingen echte stedelijke pleinen met veel ruimte voor kinderen. Zorg dat speelstraten eenvoudig aan te vragen zijn, ook buiten de zomervakantie. Maak gebruik van tijdelijke invullingen van braakliggende terreinen als extra speelruimte in afwachting van bouwprojecten. Ondersteun stedelijk jeugdwerk, mobiele speelwerkingen en tijdelijke bouwspeelterreinen, en geef hen tijd om een band met de buurt op te bouwen. Ook het openstellen van schoolspeelplaatsen tijdens vakanties kan in dichte wijken een grote meerwaarde zijn.